فصل هفتم تئوری حسابداری رضا شباهنگ
وجه نقد در ارتباط با سرمایه و سود به این دلیل حائز اهمیت است که معرف قدرت خریدی است که می توان در اقتصاد بازار به اشخاص یا موسسات دیگر انتقال داد تا به مصرف تهیه کالاها و خدمات مورد نیاز برسد.
درامد فروش معمولا بر مبنای وجوه نقد خالصی اندازه گیری می شود که انتظار می رود از فروش کالاها یا خدمات تحصیل شود.
هزینه ها نیز معمولا بر مبنای وجوه نقد پرداخت شد ه و یا وجوه نقدی که انتظار پرداخت ان میرود برای تحصیل کالاها یا خدمات مورد استفاده واحد انتفاعی اندازه گیری می شود
اندازه گیری تئوریک داراییها بدهیها و سود تا حدود زیادی بر گردش واقعی وجوه نقد یا مورد انتظار مبتنی است .مثلا در اندازه گیری داراییها ارزش فعلی یک قلم دارایی به عنوان ارزش تنزیل شده دریافتهای نقدی خالصی که می توان از بکارگیری ان تحصیل کرد تعریف می شود . بدهیها نیز بر حسب ارزش تنزیل شده وجوه نقدی که در اینده پرداخت خواهد شد و با این ترتیب سود را نیز می توان بر اساس تغییرات وجوه نقد مورد انتظار تعریف کرد.
نطر به این که بکارگیری ارزشهای تاریخی و فریاند تخصیص حسابداری تا حدودی اختیاری است به اعتقاد بسیاری از صاحبنظران روشهای سنتی حسابداری برای گزاش فعایتهای پیچیده اتصادی مناسب نیست .یکی از طرق پرهیز از روشهای تخصیص اختیاری تاکیدبر گزارش جریانهای ورود و خروج وجوه نقد به عنوان مکمل سایر اطلاعات مالی است که به استفاده کنندگان امکان پیش بینی های مربوط به اینده واحد انتفای را بدهد.و اطلاعات تاریخی مربوط به گردش وجوه نقد همراه با گردش نقدی بودجه شده اطلاعات مربوطی را برای سرمایه گذاران و اعتبار دهندگان فراهم می کند تا نسبت به ارزشیابی واحد انتقاعی و پیش بینی شود سهام راسا اقدام کنند.
هدف از ارائه اطلاعات مربوط به گردش وجوه نقد
بر اساس بینیه شماره یک هیات استانداردهای حسابداری مالی هدف اولیه حسابداری این است که به سهامداران و سایر استفاده کنندگان امکان دهد که انتظارات خود را از گرد ش وجوه نقد اتی شکل دهند. یعنی گزارشگری مالی باید اطلاعاتی ارائه کند که سرمایه گذاران فعلی و اتی و همچنین اعتبار دهندگان بتوانند مبالغ , زمانبندی و ابهام مربوط به دریافتعای نقدی مربوط به سود سهام ویا بهره و وجوه حاصل از فروش ,یا بازخرید یا سر رسید شدن اوراق بهادار را رازیابی کنند.
اشخاصی که وجوه خود را در اختیار واحد انتفاعی قرار میدهند انتظار دارند برای پول خود بازده ای کسب کنند که از نره بهره بازارکمتر نباشد به بیان دیگر وجوه نقدی که از سرمایه گذاری مورد نظر تحصیل می شود نباید کمتر از وجوه سرمایه گذاری شده باشد یعنی ارزش فعلی خالص سرمایه گذاری بزرگتر از صفر باشد.
ارائه اطلاعات درباره گردشهای نقدی گذشته بهترین جایگرین عملی برای ارائه اطلاعات به استفاده کنندگان می باشد. گردش وجوه نقد در گذشته می تواند مبنای مناسبی برای پیش بینی گردش وجوه نقد در اینده را فراهم کند. به این ترتیب هر یک از سرمایه ذاران می توانند براوردی از سهم خود را از کل گردش وجوه نقد واحد انتفاعی محاسبه نماید.
ارزش فعلی و ارزش بازار
براورد مبلغ و زان بندی گردش وجوه نقد اتی , اجزای اصلی و حساس مدلهای قیمت گذاری واحدهای انتفاعی و اوراق بهادار مربوط محسوب می شوند. براورد مخاطره مربوط به واحد انتفاعی در تعیین نرخ بازده بازار که در تنریل گردش وجوه نقد در اینده مورد استفاده قرار می گیرد موثر است و عاملی اساسی به شمار میاید.
سود خالص برای پیش بینی وجه نقد
در بسیاری از موادر ادعا شده است که سود خالص نشانه ای از توان واحد انتفاعی برای توزیع سود سهام به شمار میاید . بخصوص در مواردی که واحد انتفاعی توزیع سود سهام را بر مبنای درصدی ار سود خالص تعیین می کند. می توان با پیش بینی سود خالص سود سهام اتی را نیز براورد کرد. اما در تصمیم گیری درباره توزیع سود سهام پارامترهای دیگری نیز مد نظر قرار دارد. مانند در دسترس بودن وجه نقد , فرصتها و هدفهای واحد انتفاعی در مورد تامین مالی خارج از شرکت .
اما یکی از نارساییهای جدی سود خالص گزارش شده به عنوان پیش بینی کننده سود سهام اتی این است که در بسیاری از موارد مقابله هزینه ها با درامد فروش مناسب نیست . وماهیت تخصیصهای حسابداری نیز اختیاری می باشد. در حالی که استفاده از گردش وجوه نقد برای پیش بینی سود سهام اتی نارساییهای ذکر شده بالا را ندارد. مگر در مواردی که مدیریت زمان بندی برخی از دریافتها و پرداختهای نقدی را تغییر دهد.
نقدینگی , توان بدهیها و انعطاف پذیری مالی
هدف دیگر از ارائه اطلاعات مربوط به گردش وجوه نقد , فراهم کردن امکان ارزیابی نقدینگی و توان واریز بدهیهای واحد انتفاعی است. نقدینگی عبارت است از توان نسبی واحد انتفاعی در تبدیل داراییها به وجه نقد که بعضا با عنوان نزدیکی دارایی به وجه نقد مورد اشاره قرار می گیرد . نقدینگی همچنین ارتباط بین بدهیهای کوتاه مدت واحد انتفاعی را با وجوه نقد و داراییهای نزدیک به ئجه نقد ارزیابی می کند.
توان واریز بدهیها مفهومی وسیع تر است که به توا ن واحد انتفاعی در تحصیل وجه نقد یا در دست داشتن وجه نقد برای تامین نیازمندیهای مربوط اشاره دارد.
انعطاف پذیری مالی به معنای توان واحد انتفاعی در تامین وجه نقد در فاصله کوتاهی از دریافت اطلاع درباره نیازمندیهای مالی پیش بینی نشده یا پیدا شدن فرصت مناسب برای سرمایه گذاری می باشد
انعطاف پذیری مالی مفهومی گسترده تر از توان واریز بدهیها و توان واریز بدهیها نز مفهومی وسیع تر از نقدینگی است .
اهمیت توان واریز بدهیها در این است که بقای واحد انتفاعی و تدوام فعالیت ان را امکان پذیر می سازد. نبود توان واریز بدهیها می تواند به ورشکستگی , تصفیه جباری و از دست رفتن حقوق سهامداران و اعتبار دهندگان منجر شودیا موجب تجدید ساختار بدهی و حقوق سهامداران و زیان سهامداران و اعتبار دهندگان گردد. یا حتی مخاطره نبود توان واریز بدهیها می تواند موجب واکنش منفی بازار اوراق بهادار و کاهش قیمت سهام و وراق قرضه یا افزایش اتی هزینه تامین مالی از طریق استقراض یا افزایش سرمایه خواهد شد .
ارائه و پیش بینی اطلاعات مربوط به گردش وجوه نقد
هدف اولیه حسابداری ارائه اطلاعاتی است که :
1 – سرمایه گذاران و اعتبار دهندگان را در پیش بینی وجوه نقدی که احتمالا به عنوان سود سهام یا بهره و یا به شکل تصفیه سهام ا بازپرداخت اصل بدهی در اینده توزیع خواهد شد یاری دهد.
2 - به ارزیابی مخاطره کمک کند اصطلاح مخاطره شامل پراکندگی مورد انتظار در بازده های اتی و همچنین احتمال نیود توان واریز بدهیها یا ورشکستگی می باشد .
به این ترتیب سرمایه گذاران واعتبار دهندگان می توانند در صورت در اختیار داشتن انواع اطلاعات مرتبط با گردش وجوه نقد به شرح زیر نسبت به پیش بینی توزیع وجوه نقد اتی اقدان کنند
الف- گردش وجوه نقد مربوط به عملیات اصلی جاری واحد انتفاعی
ب- گردش وجوه نقد اتفاقی یا احتمالا مکرر که به ملیات جاری واحد انتفاعی ارتباطی ندارد اما به دلیل رویدادهای غیر منتظره یا تمایل به حفط محیط زیست برای واحد انتفاعی ایجاد شده است
ج- گردش وجوه نقد لازم برای افرایش تاسیسات عملیاتی و موجودیها یا تحصیل ان از طریق فروش اقلامی که برای عملیات اتی ضرورت ندارد .
د- وجوه نقد بدست امده یا پرداخت شده به دارندگان اوراق قرضه و سهامداران به عنوان بخشی از تامین مالی واحد انتفاعی
ه- پرداخت بهره و سود سهام به سرمایه گذارن دارای ااویت مانند سهامدارن ممتاز
پیش بینی گردش وجوه نقد در اینده
یکی از مشکلات استقاده از اطلاعات مرتبط با گردش وجوه نقد در گذشته برای پیش بینی توزیع وجوه نقد در اینده این است که در بسیاری از این گردشها ی نقدی شامل سود سهام با یکدیگر وابستگی دارند مثلا وجوه نقد در دسترس یا دریافهای نقدی مورد انتظار ممکن است برای مخارج سرمایه ای ,باز پرداخت بدهیها و یا برای پرداخت سود سهام مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین برنامه ها و انتظارات مدیریت همراه با سایر اطلاعات نظیر صورت منابع و تعهدات واحد انتفاعی باید به عنوان مکمل صورت گردش وجوه نقد ارائه شود .
اندازه گیری سود
حسابدارن برای تعریف سود معمولا به دو مفهوم اقتصادی استناد ی کنند این دو مفهوم عبارتند از تغییر در رفاه ئ حداکثر کردن سود تحت شرایط مشخص ساختار بازار, تقاضا و بهای تمام شده عوامل تولید .
هیات استاندارد ها سود جامع را چنین تعریف کرده است
تغییر در حقوق صاحبان سرمایه واحد انتفاعی طی یک دوره معین .
ازمون موفقیت یا شکست عملیات یک واحد انتقاعی نیز میزان فزونی وجوه نقد دریافتی (یا کسری) ان نسبت به وجوه نقد مصرف شده (سرمایه گذاری شده ) در بلند مدت می باشد .
بخش اول این تعریف بر مفهوم حفظ سرمایه و بخش دوم به حداکثر کردن سود مبتنی می باشد
سرمایه در مقایسه با سود
بنا به تعریف فیشر سرمایه عبارت است از ثروت انباشته در یک مقطه از زمان . سود نیز جریان خدمات در خلال زمان است .سرمایه متضمن خدمات اینده و سود معرف بهره مندی از این خدمات در یک دوره زمانی معین است . سرمایه معرف مبلغی است که مثلا در یک مخزن انباشته شده است و سود معرف جریان مالغ به این مخزن طی دوره ای مشخص می باشد . د ر واحد انتفاعی هم می توان سرمایه ار کماکان ثروت انباشته در یک مقطع زمان دانست که خدمات اینده را تامین می کند اما سود معرف جریان ثروت یا خدمات اضافه بر مبلغی است که برای ثابت نگهداشتن سرمایه لازم است .
در مفهوم سود واحد انتفاعی , سرمایه مشتمل بر تمامی وجوهی است که توسط اشخاص خارج از واحد انتفاعی مانند سرمایه گذاران و وام دهندگان تامین شده است .و سود مبلغی است که به تمامی تامین کنندگان وجوه واحد انتفاعی تعلق می گیرد. یعنی سود شامل بهره متعلق به اعتبار دهندگان و سود متعلق به سهامداران است .
تمایز بین سود جامع و سود واحد انتفاعی عبارت است از این که سود جامع به سودی اشاره دارد که تنها به سهامداران عادی تعلق دارد و شامل اقلامی نظیر سود خالص و سودهای تحقق نیافته می باشد . اما سود واحد انتفاعی سودی است که به کل واحد انتفاعی تعلق دارد و شامل بهره و سود سهام ممتاز و سود جامع می باشد .
و می بایست سود که در برخی از واقع با اصطاح بازده سرمایه مورد اشاره قرار می گیرد ا اصطلاح بازگشت سرمایه متمایز گردد. این تمایز به دو دلیل اهمیت دارد . اول این که تغییرات سرمایه واحد انتفاعی ممکن است بر جریان نقدی به سوی سهامداران عادی تاثیر بگذارد و ارزش حقوق انان را در هر مقطع زمان تغییر دهد. و دوم این که تغییرات سرمایه واحد انتفاعی می تواند بر ساختار سرمایه و گروههای مختلف سرمایه گذار شامل اعتبار دهندگان و سهامداران ممتاز نیز اثر بگذارد
علایق سرمایه گذاران و وام دهندگان محدود به توان واحد انتفاعی در پرداخت سود و توزیع سود سهام نیست و در بسیاری از موارد رشد بالقوه واحد انتفاعی نیز مد نظر انان قرار دارد .
با جدایی مالکیت از مدیریت در بسیار ی از شرکتهای سهامی بزرگ حسابداری همچنین وظیفه ارائه و گزارش در مورد ایفای وظیفه مباشرت مدیریت در مورد استفاده مناسب از سرمایه ای که در اختیار انان قرار داده شده است را نیز به عهده دارد . تمایز مناسب بین سود و تغییرات سرمایه یکی از طرقی است که به ارزیابی نحوه اداره واحد انتفاعی و حفظ منابع مالکان ان کمک می کند .
مفهوم حفظ ثروت همچنین از دید دارندگان اوراق قرضه , سهامداران ممتاز و اعتبار دهندگان کوتاه مدت حائز اهمیت است .تمامی این گروهها به احتمال بازپرداخت مطالبات خود در اینده علاقه مند می باشند. احتمال بازپرداخت مطالبات توسط واحد انتفاعی در صورتی که جمع سرمایه واگذار شده در سطح ثابتی حفظ و یا اضافه شود بیشتر خواهد بود .و برعکس.
مفاهیم سود مبتنی بر حفظ ثروت
ادام اسمیت اولین اقتصاد دانی است که سود را به عنوان مبلغی که می توان مصرف کرد بدون این که سرمایه کاهش یابد تعریف کرد . متعاقب این تعریف اقتصاد دان دیری به نام هیکس سود را رقمی دانست که شخص می تواند طی یک دوره مصرف کند و در اخر دوره همان رفاهی را داشته باشد که در اول دوره داشته باشد . بر اساس این تعریف سود مبلغ مازاد نسبت به حفظ ثروت قبل از مصرف ان است.
به منظور بکارگیری تعریف بالا در سازمانها و واحدهای انتفاعی روشهای مختلفی به شرح زیر برای ارزشیابی ثروت مطرح و پیشنهاد شده است :
الف- ارزشیابی واحد انتقاعی با بکارگیری ارزشهای ورودی (ارزشهای تاریخی یا جاری ) برای داراییهای غیر پولی و اضافه کردن ارزش فعلی داراییهای پولی و کسر بدهیها
ب- جمع کردن قیمتهای فروش داراییهای واحد انتفاعی و کسر مجموع بدهیها
ج-تلقی خالص گردش وجوه نقد یا خدماتی که انتظار میرود طی عمر واحد انتفاعی تحصیل شود به عنوان ارزش واحد انتفاعی
د- ارزشیابی واحد انتفاعی بر مبنای ارزش جاری سهام منتشر شده شرکت در بورس اوراق بهادار.
ارزشهای ورودی
ارزشهای ورود تاریخی
مفهومی از حفظ ثروت که در عمل نیز مورد قبول قرار گرفته است استفاده از ارزشهای ورودی , چه ارزشهای تاریخی یا ارزشهای جاری پس از کسر استهلاک در موارد ضروری می باشد . فرمول کلی سود به روش بالا عبارت است از :
تغییر در سود انباشته + سود سهام توزیع شده = سود خالص
چنانچه فرمول بالا توسعه داده شود می توان فرمول سود احد انتفاعی را به شرح زیر بدست اورد .:
خالص وجوه نقد پرداختی به اعتبار دهندگان = سود واحد انتفاعی
+ خالص وجوه پرداختی به سهامدارن ممتاز+ خالص وجوه پرداختی به سهامدارن عادی
+ تغییر در ارزش دفتری حقوق اعتبار دهندگان + سهامداران ممتاز و عادی
نکته حایز اهمیت در فرمول بالا این است که به دلیل اتکای ان به تخصیصهای استهلاک ومفهوم حسابداری تحقق درامد فروش ممکن است معرف واقعیتهای اقصادی نباشد .
به بیان دیگر سود واحد انتفاعی مه بصورت بالا بدست امده است تنها بسط سود سنتی حسابداری محسوب می شود .در این محاسبه تغییر ارزشهای بازار معمولا لحاظ نمی شود . این مفهوم سود به عنوان نمادی از حفظ سرمایه مالی توصیف می شود و سود نیز معرف تفاوت ارزشیابی واحد انتفاعی در اول و اخر دوره است .
ارزشهای ورودی جاری
هنگامیکه ارزشهای ورودی بر حسب ارزشهای جاری بیان می شود محاسبه سود مشابه ارزشهای تاریخی است اما سود محاسبه شده شامل سود یا زیان غیر عملیاتی ناشی از تغییر قیمتها نیز می باشد. صرفنظر از این که این گونه اقلام سود یا زیان از طریق فروش تحقق یافته یا نیافته باشد .
حفظ قدرت خرید ثابت
اقتصاد دانن غالبا توصیه می کنند که سود باید بر اساس ارزشهای حقیقی محاسبه شود و ارزشهای اسمی کافی نیست . در مواردی که سطح عمویم قیمتها تغییر می کند اندازه گیری سود از طریق مقایسه ارزشهای اسمی سرمایه در مقاطع مختلف زمان به سودی منتج می شود که معرف تغییر سرمایه حقیقی نیست . بنابراین بسیار ی از صاحبنظران توصیه کرده اند که ارزش سرمایه بر اساس تغییر سطح قیمتها تعدیل شود تا بتوان سود را بر مبنای قدرت خرید ثابت واحد پول اندازه گیری کرد
ارزشای خروجی – قیمتهای فروش
روش دیگر برای ارزشیابی واحد انتفاعی این است که سرمایه واحد انتفاعی به عنوان مجموع مادلهای وجوه نقد جاری دارییها منهای مجموع معادلهای وجوه نقد جاری بدهیها تعریف می شود .معادل وجوه نقد جاری نیز مساوی ارزش فروش در بازار یا قیمت قابل تحقق داراییهای واحد انتفاعی فرض می شود به بیان دیگر این قیمت است که هنگام انحلال بدست میاید.بر اساس این روش سود را می توان با محاسبه خالص داراییها در اول دوره , تعدیل ان بر حسب مبادلات سرمایه ای و مقایسه ان با خالص داراییها در اخر دوره بدست اورد . لازم به ذکر است که این گونه ارزشها معرف مبلغی است که از فروش جداگانه داراییها تحصیل می شود و معمولا ارزش کل واحد انتفاعی بیش از مجموع ارزش داراییهای معین باشد . (بدلیل وجود سرقفلی و یا سایر داراییهای نامشهود)
نقطه ضعف اساسی این روش این است که برای بسیاری از داراییهای واحد انتفاعی بازار اماده ای وجود ندارد برای بسیاری از اقلام اموال و ماشین الات تنها قیمتهای در دسترس قیمتهایی است که در صورت انحلال اجباری تحقق خواهد یافت . که لزوما معرف قیتها در یک بازار سازمان یافته نیست .بنابراین سودی که ر این روش بدست میاید مشابه سودی است که در صورت انحلال واحد انتفاعی در اخر هر دوره و اغاز فعالیت مجدد ان در ابتدای دوره بعد بر مبنای ارزش تصفیه محاسبه می شود . همچنین در برخی از موارد داراییهایی وجود دارد که در صورت تداوم فعالیت واحد انتفاعی واجد ارزش است و در صورت انحلال فاقد ارزش خواه بود.
تلقی خالص گردش وجوه نقد اتی به عنوان ارزش واحد انتفاعی
این روش عبارت است از تلقی ارزش مورد انتظار توزیع نقدی سود میان سهامداران طی عمر باقیمانده واحد انتفاعی ضمن احتساب مبالغ نهایی مورد انتظا هنگام انحلال .
سود اتی واحد انتفاعی را می توان با ترکسب گردش وجوه نقد مورد انتظار واحد انتفاعی با تغییر مورد انتظار در ارزش کلی واحد انتفاعی بدست اورد .فرمول بالا رامیتوان به گذشته نیز تسری داد و برای انجام این کار لازم است بر گردش وجوه نقد تحقق یافته تاکید کرد.
سودی که به روش بالا محاسبه می شود به ندرت مشابه سود حسابداری خواهد بود . زیرا طبق محاسبات بالا سود مبلغی است که پس از حفظ ارزش بازار باقی می ماند . در حالی که سود خالص حسابداری مبلغ مازاد پس ز حفظ ارزشهای خالص دفتری است . سود محاسبه شده به روش تلقی گردش وجوه نقد به عنوان ارزش واحد انتفاعی صطلاحا سود اقتصادی نامیده می شود .
معایب مفهومی و عملی این روش عبارتند از :
1- انتظارات مربوط به گردش وجوه نقد در اینده را نمی توان به ارزشهای یگانه همراه با قطعیت تبدیل کرد زیرا اولویتهای استفاده کنندگان از اطلاعات در مواجهه با مخاظره معلوم نیست . تعدیل نرخ تنزیل برای جبران مخاطره نیز از لحاظ مفهومی نامناسب است .
2- تاکید این روش بر عامل زمان ئ گردش وجوه نقد مورد انتظار است و سایر رویدادها و فعالیتهای اقتصادی نادیده گرفته میشود.
3-اندازه گیری سود در این روش سود خاصل از فعالیتهای مدیریت را از سود تحصیل شده یه دلیل رویدادهای اتفاقی متمایز نمی کند . و نمیتون کارایی و اثر بخشی مدیریت را ارزیابی کرد .
4-ارزش واحد انتفاعی با تنزیل تمامی موارد گردش وجوه نقد مورد انتظار در اینده ای نامحدود محاسبه می شود .که بسیاری ار انها با فعالیتهای جاری یا گذشته ارتباط ندارد .